Usturlap

Usturlap; Güneş’in, Ay ’ın, gezegenlerin ve yıldızların konumlarının ölçümünde, yerel saatin ve İslâm dininde namaz vakitlerinin belirlenmesinde ve denizlerde yön bulma işlevini görmektedir. Bilimsel ve teknik özelliklerinin yanında birer sanat eseri olarak bilim tarihinde özel bir yere sahiptir.

Usturlap, astronomi ölçümlerinde kullanılmış tarihi bir ölçüm cihazıdır. Kullanım alanları arasında Güneş, Ay, gezegen ve yıldızın konumlarını belirlemek yer alır. Ayrıca yerel saatin ve İslam dininde namaz vakitleri usturlap sayesinde hesaplanıyordu.

Uluğ Bey döneminde yeni astronomik aletler yapılmış, eski olan aletler yeniden incelenerek geliştirilmiştir. IX. ve X. yüzyılda bir usturlap ile ancak 43 işlem yapılabilirken, Uluğ Bey döneminde geliştirilen usturlap ta, 1000’den fazla işlem yapabilir hale gelmiştir. Uluğ Bey’in geliştirdiği usturlap ‘ın çapı yaklaşık 40 metreydi.

Biruni gibi alimler yıldızların yerini bir çark ile belirleyen mekanik usturlaplar da geliştirmişlerdir. Bunlar Şamin ve Ez-Zerkali tarafından geliştirilmiş ve mekanik saatin temeli ortaya çıkmıştır. 12. yüzyılda Şerafeddin el-Tusî usturlaba yeni bir şekil vererek baston şeklinde bir usturlap geliştirmiştir. 1365’te Fransa’da doğan Jean Fusoris da Avrupa kıtasındaki ilk usturlabı yapmıştır. 17. yüzyıla kadar Avrupa’da yoğun olarak kullanılan usturlap, 18. yüzyıldan sonra yavaş yavaş önemini kaybetmiş, doğu ülkelerindeyse kullanımı 20. yüzyıla kadar sürmüştür.

İlk olarak Apollonios (MÖ 240) ve Hipparkos (MÖ 150) tarafından keşfedildiği, Batlamyus tarafından kullanıldığı ve Philoponos’un(en) altıncı yüzyılın ilk yarısında bu aletten bahsettiği batılı kaynaklarda bildirilmektedir. 9. yüzyılda Harran’daki büyük üniversitede Abbasi halifelerinin ilim ve kültür verdikleri önem neticesinde usturlap hakkında çeşitli eserlerin yazıldığı bilinmektedir.

Bu konuda hakkında yazılan en eski kitap, 829-830 senesinde Bağdat’ta ve 833 senesinde Şam’da çalışan Ali bin İsa’ya aittir. Başka bir rivayete göre de usturlabı ilk keşfeden ve bu konuda ilk kitap yazan kimse Abbasi devri astronomi alimlerinden İbrahim el-Fezari’dir. İslam dünyasında ilk kullanan da kendisidir. Bu konu hakkında kitap yazan diğer alimler Biruni, Nasirüddin Tusi ve Habeşül Hasib’dir.

 

You may also like...

Devamını oku:
Kadınlarda Ay Döngüsü ve Uygulamaları
Kadınlar ve Ay Döngüsü

Çevrenize baktığınızda çok sayıda ritmik yaşam döngüsü fark edeceksiniz. Güneşin dünya etrafında dönüş süresi 24 saatlik bir döngüdür. Bu döngü...

Kapat